ATATÜRK’ÜN EGE VE KUŞADASI ZİYARETLERİ
M.Kemal Atatürk Samsun’a çıktığı 19.Mayıs 1919 tarihinden itibaren 52 ili ve birçok ilçeyi, kasabayı ziyaret etmiştir. Kuşadası’nı da 1924, 1934 ve 1937 tarihlerinde en az üç kez ziyaret eder. Bunların üçü de gezmek için değil; İtalyan tehdidine karşı yapılan askeri hazırlıklar içindir.
1924 İlk Gelişi
İlk olarak 9 Şubat 1924 günü eşi Latife Hanımla İzmir’den Selçuk’a gelir, Efes’i gezer, Kuşadalı Mahmut Esat (Bozkurt) Bey’in davetlisi olarak Kuşadası’na gelmeye karar verir. Bunu duyan Söke’nin ileri gelenleri Söke’yi de onurlandırmasını rica ederler. M.Kemal Atatürk bu daveti de kabul eder.
Atatürk’ün özel treni yanında eşi Latife Hanım, Kazım Karabekir, Muhittin Targan, milletvekilleri Mahmut Esat Bey, Şükrü Kaya ve Kurmay Yarbay Tevfik Bey ile birlikte, 10.30’da Selçuk İstasyonuna gelir.
Yolların otomabil için elverişli bulunmaması üzerine atlarla Efes antik kentini giderler. Saat 12.00’de Kuşadasına hareket eder. Bugünkü Devlet Hatanesi virajına geldiklerinde aracı durdurur, Latife Hanım ile Ada’yı seyreder. Ve manzarayı beğendiğini belirttiği rivayet olur. Halk durduğu yere “Gazi Mustafa Kemal Virajı” adını verir, sonraları ise “Ata Beğendi”ye dönüştürülür. Bugünkü Toros Restaurantın yerinde olan Kuşadası Belediyesinde öğle yemeği yer. Kervansaray’ı gezer, Kale Kapısı’na kadar yürür. Kale Kapısı üzerindeki Türk Ocağında halkla sohbet eder.
15.30’da Söke’ye gider, 17.30’da Söke’den trenle İzmie’e geri döner.
1934 İkinci Geliş
7-15 Nisan 1934 günlerinde İran Şahı Rıza Pehlevi’nin ziyareti öncesi görülecek yerleri, İzmir ve çevresini ve de askeri birlikleri teftiş etmek için Kuşadası’na gelir. Haziran ayında gelecek olan İran Şahı’na Türk Ordusu’nun savaşa her zaman hazır olduğunu gösterme amacı taşıyordu.
Selçuk’tan otomobille Kuşadası’na varır. Şimdiki Miili Parkı askeri anlamda kontrol eder. Söke Ovası’nda yapılan askeri tatbikatı izler. Direktifler verir. Aynı gün saat 20.00’de İzmir’e geri döner.
Temmuz ayında Milli Park’ta Kanapiç’e olayı patlak verir. Çıplak yüzerek Milli Park’a çıkmak istyen İngiliz askerlere Türk askeri dur ihtarına uymamaları üzerine ateş açmış bir İngilizi öldürmüştü. Bu İngiltere ile ciddi bir krize neden olmuş, tüm isteklerine karşın Atatürk Türk askerini İngilizlere teslim etmemiştir, yargılatmamıştır.
Saat 09.30’da Dededağı’nda (Yeniköy‟ün kuzeyindeki Yüksek Tepe) manevraları izlemeye devam eder. Saat 11.15’te Kuşadası yolu üzerinden Çamlık’a gelir, burada dinlenir, öğle yemeğini yer. Akşama kadar Çamlık, Burgaz Köyü çevresinde manevraları denetler. Saat 19.30’da Çamlığa geri döner geceyi Aziziye’de trende geçirir. Atatürk iki gece Çamlık’ta kalmıştır. O sıralar Atatürk rahatsızdı. Germencik’te yapılacak olan resmi geçide katılmadan, 13 Ekim 1937 günü Ankara’ya döner
Kaymakam Dilaver Bey
Atatürk 1934 yılında Selçuk’a trenle gelecektir. O zamanki Kuşadası Kaymakamı Dilaver Bey (Argun) karşılamanın kusursuz olması için seferber olur. Selçuk Kuşadası’na bağlı bir nahiye idi. Sokaklar tertemiz yapılır, binalar badanalanır, istasyondan Gazi’nin arabasına kadar halı döşenir. Bu arada Kaymakam su kemerlerini de badanalatır. Trenden iner inmez bunu gören Atatürk çok sinirlenir. “Bu ne? Kaymakam Bey, Kaymakam Bey bu, cehaletten ileri geliyor” der. Bundan sonra da Selçuk’ta esas faaliyet başlar herkes seferber olur, uzun merdivenler bulunur, Atatürk dönene kadar kemerler badanalardan temizlenir.
1937 Üçüncü Geliş
Atatürk, Ege tatbikatlarını izlemek üzere Başvekil (Başbakan) İsmet İnönü, bakanlar ve milletvekilleriyle birlikte 8 Ekim 1937’de Ankara’dan Aydın’a doğru hareket eder.
10 Ekim 1937’de Nazilli’de basma fabrikasının açılışını yaptıktan sonra yapılacak Ege tatbikatlarının merkezi Germencik’e ve akşamı özel trenle Söke’ye gelir. Burada Mareşal Fevzi Çakmak, diğer paşalar tarafından karşılanır. Atatürk geceyi Söke İstasyonu’nda treninde geçirir.11 Ekim 1937 günü saat 8.00’de Güllübahçe’ye geçer. Tatbikat senaryosuna göre düşman İzmir’in güneyine asker çıkarırsa Türk ordusu bunları nerede nasıl karşılayacaktır.
ATATÜRK NEDEN EGE KIYILARINA BUKADAR SIK GELİR?
Kurtuluş savaşından sonra İzmir’de Yunan denize dökülmüş, Fransızlar Urfa, Antep ve Maraş’tan halk savaşıyla kovulmuşlardı. Böylece İngiliz, Yunan ve Fransızlardan ülke kurtulmuştu. Ama beklenmedik bir düşman ortaya çıkar. Bu İtalya ve liderleri Mussolini’dir. Mussolini İngilizlerin İzmir’i ve Antalya’yı Yunandan önce kendilerine söz verildiğini iddia eder Türkiye savaş yorgunudur ben İzmir’i ve Antalya’yı alacağım der.
Yunanistan Başkanı Elefteros Venizelos
Kronolojik gelişmeleri:
1923 (24 Temmuz) Lozan Antlaşması’yla Gökçeada, Bozcaada, Tavşan Adası, Eşek Adası gibi adaları Türkiye alır. Bu adalar Boğazlar ve İstanbul için hayati önem taşıyordu. Lozan Antiaşması’yla Yunanistan Anadolu kıyılarına yakın adaları askerden arındıracaktır
11 Ocak 1924 İtalya Lozan Antlaşmasını onaylar. Rodos, Oniki Ada ve Meis’i “Isole italiane dell’Egeo” (İtalyan Ege adaları) adıyla idari bir birlik haline getirerek topraklarına katar.
9 Şubat 1024’de Atatürk Ege’de Yurt gezisine çıkar. Aslında bu birlikleri kontrol etmek ve askerleri her an savaşa hazırlamaktır.
Nisan 1924: İtalyanların Meis’e asker ve silah yığmaları Türkiye’yi ciddi endişelendirir. Ülke Oniki adalar üzerinden ve Meis üzeinden bir İtalyan işgaline uğramaküzeredir. Türkiye kıyılarımızın belli yerlerine toplar yerleştirir. İtalyan başbakanı Mussolini yeni Türkiye’nin hemen yıkılabileceğini söyler. İtalyanlar Anadolu’yu nasıl işgal edeceklerini yazmaya başlarlar. Roma’da İtalyan öğrenciler Türk Elçiliği önünde “Antalya İtalyanlarındır” diye gösteri yaparlar.
1925 İtalya’da çıkarılan bir yasayla adalar halkı İtalyan vatandaşı yapılır.
1926 Mussolini İtalyan Genelkurmayını toplar ve Türkiye’ye saldırı kararı alır ama İngiltere buna karşı çıkar.
Ekim 1934: Türkler Ege kıyılarında manevralar yaparlar. Atatürk büyük bir hazırlığa girişir. İtalyan istihbaratına göre Türkler görünmeyen belli yerlere 150.000’den fazla asker yığmıştır.
Ekim 1937’de Naziler ve Mussolini’nin güçlendiği yıl olur. Atatürk tekrar aynı sorunla karşılaşacağımızı görür ve seri tatbikatlara girişir.
7 Nisan 1939 Mussolini Arnavutluk’u işgal eder. Türkiye bundan sonraki adımın Ege kıyılarımız ve Antalya olacağını tartışmaya başlar. Sonunda Hitler ordusu yenilir. 1945’de Mussolini idam edilir (öldürülür?). Türkiye de bu beladan kurtulur.
İlginç Bir Detay:
Antik zamanlarda Yunanlarla Persler çok kez savaşırlar. Herodot Tarihi bunları detaylı anlatır: Çok sayıdaki savaşların sonuncusu M.Ö. 479 ’da olan Mykale savaşıdır. Leotykhidas yönetiminde Yunanlar, Mykale’ye sığınmış Tigranes komutasındaki Pers donanmasını yok ederler. Böylece Perslerin Anadoludaki hakimiyetleri sonlanır Bu savaşa adını veren Mykale artık karadadır ve Atburgazı ile Doğanbey arasında idi. ATATÜRK Yaklaşık 2400 yıl sonra, yine Batılı İtalyanların Anadolu’ya olası bir saldırısına karşı aynı yerlerde askeri tatbikatlar yaptırır. Savaşı bir tepeden seyreden Yunan Leotykhidas ile Persli Tigranes büyük bir ihtimalle Ata’nın 1937’de durduğu yere çok yakınlardı.
1937 yılında, Atatürk’ün tatbikatları izlediği Priene yakınındaki nokta
Celal KÜÇÜK
