İZMİR’DE YER ADLARI (A-D)
CELAL KÜÇÜK
· İzmir’de yer adları diğer kentlerimize göre köken olarak daha belirgin Türkçe adlardır. Cumhuriyet döneminde (1925) etnik çeşitliliğin çok olduğu İzmir’de Rumca, Ermenice, İtalyanca, Fransızca ve Musevi’ce olan; adlar Türkçeleştirilir. Punta, Bela Vista; Mortakiye, Aya Vukla, Hahambaşı, Sansino, Beni İsrail, Yanako, Kambero, Aya Kostantino, Manol, Barba Yani, Yorgi Holi vs. gibi adların yerine Türkçe adlar konur.
· İzmir’de bu kadar çok Türkçe ad olmasının diğer bir nedeni de “1922 İzmir Yangınında yok olan, Rumların yaşadığı Agıos Nikolas ve Demetrius (Kültür Parkının yerinde), Fasula, Agia Katerina, Mortakya ve Ermenilerin Haynots (Basmane) mahalleleri üzerine Türkçe adlarla yeni İzmir kurulmuş olmasıdır.
· En büyük değişiklik ise 1930’da yapılır. 3 Nisan 1930’de kabul edilen 1508 sayılı Belediyeler Kanunu ile yer adlarının değiştirilmesi belediye meclislerinin kararına bırakılır. Bunun üzerine İzmir Belediyesinde üç kişilik bir komisyon değiştirilecek adları belirler, yeni açılan cadde ve sokaklara yeni adlar üretir. Genişliği 20 metreden küçük olan sokakların adlarının yerine de numara verilmesi kararlaştırılır. Böylece eski İzmir yer adları tarihe karışır. Bu adların birçoğu da zamanla iktidar değişiklikleriyle tekrar tekrar değiştirilir. Son zamanlarda yeni açılan sokaklara yeniden numara yerine ad verilmeye başlanmıştır. Yer adlarında seçmeler:
· AGAMEMNON KAPLICALARI: Balçova Kaplıcaları. Efsaneye göre, 10 yıl süren Troya Savaşı sırasında Grek kral Agamemnon’un yaralı askerleri ve kızı İphigenia bu şifalı suda sağlıklarına kavuşurlar. Bir zamanlar halk buraya Agamemnon’u Türkçeleştirip “Ağa Memnun” demişlerdi.
· ARAPFIRINI: Kara-Esmer tenli bir fırıncının çalıştırdığı fırından
·ALAÇATI: “Alaca At”, “Alaca Atlı” nın değişmiş hali olduğu sanılıyor. Antik adı “Agrilla” idi.
· ALİAĞA: Antik Kyme kenti. 4.Murat Bağdat seferinden(1638) sonra buraları Arapoğlu Abdul Kerim Ağa’ya bağışlar. Onun 4 oğlundan biri olan Ali Ağa buraya yerleşir. Büyük bir çiftlik kurar.
· ALSANCAK: Eski Punta idi. Cumhuriyet ile değiştirilir.
·ALTINAY: Eski adı Yeni Kilise idi.
·ALTINORDU: Eski adı Şeyh idi. Altın Ordu (Altın Orda) Cengiz Han’ın oğlu Cuci Han’ın oğlu Batu Han tarafından kurulmuş Türk-Hun devletinin adıdır (1242-1502).
.ANAFARTALAR CAD: Anafarta Grekçe Bayır, yokuş demektir. Çanakkale’de bir koyun adıdır. Mustafa Kemal komutasındaki Türk ordusunun İngilizlere karşı kazandığı zaferin yeridir (1915).
·ARASTA: Kemeraltı. Farsça’da “Düz yol” demektir. Türkçe’de eski çarşılara denirdi.
·ASANSÖR: Karataş. 1907 yılında Musevi iş adamı Nesim Levi tarafından yapılmıştır. 155 basamaklı merdivenli yolun üstünde oturan iş adamı bir gün ayağını kırınca bu asansörü yaptırır, gelirini Musevi hastanesine bırakır. Asansör 1942 de satılır. 1983’de İzmir belediyesine bağışlanır. (Asansör Fransızca ascendre-yükselmek kelimesinden türetilmiştir.)
·ASARLIK CAD: Menemen. Eserlik demektir. Antik eserlerin bulunduğu yerlere denir.
·BAHADIRLAR ÇARŞISI: Sipahi Pazarı’nda, eski adı Yahudiler Çarşısı idi. Kelimenin aslı Bağatur’dur. Hun Kağanı Mete’nin lakabıdır. Yiğit kahraman anlamındadır.
·BAHRİBABA: 1800’lü yıllarda sahile cesedi vuran kara tenli biri buradaki tepeye gömülür, kısa sürede ermiş olduğuna inanılır. Denizden çıktığından (Arapça bahr-deniz) Bahri baba Türbesi diye adlandırılır. Türbe daha sonra Vali Rahmi Bey (1913-1917), tarafından Eşrefpaşa mezarlığına taşınır. Türbenin olduğu yer “Bahri Baba Parkı” diye anılmaya devam eder.
·BALATÇIK: Çiğli. Grekçe “Palation” saraycık anlamındadır. Türkçe’de Balat olmuştur.
·BALÇOVA: Grekçe adı Ayasefit olan köyün adı büyük bir kısmının balçık olmasından Balçık Havi-Balçova olur. Agamemnon kaplıcaları buradadır.
·BASMANE: 1800 yıllarından sonra buraya basma atölyeleri yapılmıştı.
·BAYINDIR: 24 Oğuz Boyundan, Üçokların Bayındır Türkmenleri buraya yerleşmiştir.
·BAYRAKLI: İki olasılık var: Bizanslılar zamanında Türk korsanlar burada bayrak açarak kendilerine katılacak yiğit ararlardı. Söylemleri de “Solumadan can vermek, terlemeden mal kazanmak isteyen bayrağımızın altına gelsin” idi. Veya çok daha önceleri soyguncular buradaki Tantalos’un (Zeus’un oğlu) mezarının olduğu tepeye bayrak asarlardı bunlara “Bayraklı eşkıya” denirdi.
·BELENBAŞI: Buca. Dağ geçidi demektir.
·BERGAMA: Antik Pergamum (Perg-kale+Umum-halk) Halkın kalesi kelimesi değişime uğramıştır. Parşömen (Almanca Pergament, İngilizce Parchment) kağıdının adının kökenidir.
·BEYDAĞ: Eski adı Paliapolis idi. Bu önceleri “Balyambolu” olur. 1926 yılında Beydağı olarak değiştirilir.
·BORNOVA: Farsça “Birun Aba” nın değişmiş halidir. “Birun-Dıştaki”+”Abad- Bayındır Yer” demektir. Birun aba, Burunabad, Burunova sonunda Türkçeleştirilir; Bornova yapılır. Birun Aba adı, Grekçe Prino Barys “Kaba Meşe” adından uyarlanmış olabilir.
·BOZKIR SOK: Eski adı İkinci Perenkidi idi
·BUCA: Bilge Umar: “Bucak kelimesinden gelmemektedir. Burası Levantenlerin yaşadığı bir yer idi. İtalyancada “Meyve kabuğu” anlamında Buccia (Buççia) yahut “Yalan, düzen” anlamındaki Bugia (Bucia)’dan gelmiş olabileceğini sanıyorum.” diye yazıyor.
·CAHAR DUDAYEV Bulv: Karşıyaka. Bir zamanlar Sovyet generalliği yapmış olan Çeçen lider (1944-1996). İlk “Çeçen İçkerya” cumhurbaşkanı idi. Ruslar tarafından öldürülür.
· İzmir’de bu kadar çok Türkçe ad olmasının diğer bir nedeni de “1922 İzmir Yangınında yok olan, Rumların yaşadığı Agıos Nikolas ve Demetrius (Kültür Parkının yerinde), Fasula, Agia Katerina, Mortakya ve Ermenilerin Haynots (Basmane) mahalleleri üzerine Türkçe adlarla yeni İzmir kurulmuş olmasıdır.
· En büyük değişiklik ise 1930’da yapılır. 3 Nisan 1930’de kabul edilen 1508 sayılı Belediyeler Kanunu ile yer adlarının değiştirilmesi belediye meclislerinin kararına bırakılır. Bunun üzerine İzmir Belediyesinde üç kişilik bir komisyon değiştirilecek adları belirler, yeni açılan cadde ve sokaklara yeni adlar üretir. Genişliği 20 metreden küçük olan sokakların adlarının yerine de numara verilmesi kararlaştırılır. Böylece eski İzmir yer adları tarihe karışır. Bu adların birçoğu da zamanla iktidar değişiklikleriyle tekrar tekrar değiştirilir. Son zamanlarda yeni açılan sokaklara yeniden numara yerine ad verilmeye başlanmıştır. Yer adlarında seçmeler:
· AGAMEMNON KAPLICALARI: Balçova Kaplıcaları. Efsaneye göre, 10 yıl süren Troya Savaşı sırasında Grek kral Agamemnon’un yaralı askerleri ve kızı İphigenia bu şifalı suda sağlıklarına kavuşurlar. Bir zamanlar halk buraya Agamemnon’u Türkçeleştirip “Ağa Memnun” demişlerdi.
· ARAPFIRINI: Kara-Esmer tenli bir fırıncının çalıştırdığı fırından
·ALAÇATI: “Alaca At”, “Alaca Atlı” nın değişmiş hali olduğu sanılıyor. Antik adı “Agrilla” idi.
· ALİAĞA: Antik Kyme kenti. 4.Murat Bağdat seferinden(1638) sonra buraları Arapoğlu Abdul Kerim Ağa’ya bağışlar. Onun 4 oğlundan biri olan Ali Ağa buraya yerleşir. Büyük bir çiftlik kurar.
· ALSANCAK: Eski Punta idi. Cumhuriyet ile değiştirilir.
·ALTINAY: Eski adı Yeni Kilise idi.
·ALTINORDU: Eski adı Şeyh idi. Altın Ordu (Altın Orda) Cengiz Han’ın oğlu Cuci Han’ın oğlu Batu Han tarafından kurulmuş Türk-Hun devletinin adıdır (1242-1502).
.ANAFARTALAR CAD: Anafarta Grekçe Bayır, yokuş demektir. Çanakkale’de bir koyun adıdır. Mustafa Kemal komutasındaki Türk ordusunun İngilizlere karşı kazandığı zaferin yeridir (1915).
·ARASTA: Kemeraltı. Farsça’da “Düz yol” demektir. Türkçe’de eski çarşılara denirdi.
·ASANSÖR: Karataş. 1907 yılında Musevi iş adamı Nesim Levi tarafından yapılmıştır. 155 basamaklı merdivenli yolun üstünde oturan iş adamı bir gün ayağını kırınca bu asansörü yaptırır, gelirini Musevi hastanesine bırakır. Asansör 1942 de satılır. 1983’de İzmir belediyesine bağışlanır. (Asansör Fransızca ascendre-yükselmek kelimesinden türetilmiştir.)
·ASARLIK CAD: Menemen. Eserlik demektir. Antik eserlerin bulunduğu yerlere denir.
·BAHADIRLAR ÇARŞISI: Sipahi Pazarı’nda, eski adı Yahudiler Çarşısı idi. Kelimenin aslı Bağatur’dur. Hun Kağanı Mete’nin lakabıdır. Yiğit kahraman anlamındadır.
·BAHRİBABA: 1800’lü yıllarda sahile cesedi vuran kara tenli biri buradaki tepeye gömülür, kısa sürede ermiş olduğuna inanılır. Denizden çıktığından (Arapça bahr-deniz) Bahri baba Türbesi diye adlandırılır. Türbe daha sonra Vali Rahmi Bey (1913-1917), tarafından Eşrefpaşa mezarlığına taşınır. Türbenin olduğu yer “Bahri Baba Parkı” diye anılmaya devam eder.
·BALATÇIK: Çiğli. Grekçe “Palation” saraycık anlamındadır. Türkçe’de Balat olmuştur.
·BALÇOVA: Grekçe adı Ayasefit olan köyün adı büyük bir kısmının balçık olmasından Balçık Havi-Balçova olur. Agamemnon kaplıcaları buradadır.
·BASMANE: 1800 yıllarından sonra buraya basma atölyeleri yapılmıştı.
·BAYINDIR: 24 Oğuz Boyundan, Üçokların Bayındır Türkmenleri buraya yerleşmiştir.
·BAYRAKLI: İki olasılık var: Bizanslılar zamanında Türk korsanlar burada bayrak açarak kendilerine katılacak yiğit ararlardı. Söylemleri de “Solumadan can vermek, terlemeden mal kazanmak isteyen bayrağımızın altına gelsin” idi. Veya çok daha önceleri soyguncular buradaki Tantalos’un (Zeus’un oğlu) mezarının olduğu tepeye bayrak asarlardı bunlara “Bayraklı eşkıya” denirdi.
·BELENBAŞI: Buca. Dağ geçidi demektir.
·BERGAMA: Antik Pergamum (Perg-kale+Umum-halk) Halkın kalesi kelimesi değişime uğramıştır. Parşömen (Almanca Pergament, İngilizce Parchment) kağıdının adının kökenidir.
·BEYDAĞ: Eski adı Paliapolis idi. Bu önceleri “Balyambolu” olur. 1926 yılında Beydağı olarak değiştirilir.
·BORNOVA: Farsça “Birun Aba” nın değişmiş halidir. “Birun-Dıştaki”+”Abad- Bayındır Yer” demektir. Birun aba, Burunabad, Burunova sonunda Türkçeleştirilir; Bornova yapılır. Birun Aba adı, Grekçe Prino Barys “Kaba Meşe” adından uyarlanmış olabilir.
·BOZKIR SOK: Eski adı İkinci Perenkidi idi
·BUCA: Bilge Umar: “Bucak kelimesinden gelmemektedir. Burası Levantenlerin yaşadığı bir yer idi. İtalyancada “Meyve kabuğu” anlamında Buccia (Buççia) yahut “Yalan, düzen” anlamındaki Bugia (Bucia)’dan gelmiş olabileceğini sanıyorum.” diye yazıyor.
·CAHAR DUDAYEV Bulv: Karşıyaka. Bir zamanlar Sovyet generalliği yapmış olan Çeçen lider (1944-1996). İlk “Çeçen İçkerya” cumhurbaşkanı idi. Ruslar tarafından öldürülür.
·CEMAL GÜRSEL: Kara Kuvvetleri komutanlığından emekli olduktan sonra burada bir apartmanda yaşamaya başlayan Cemal Gürsel (Cemal Ağa) 27 Mayıs 1960 İhtilali ile Devlet Başkanı yapılır. Ölümünden sonra (1966) anısına oturduğu caddeye adı verilir.
·CENGİZ TOPEL: 1964 yılında, Kıbrıs’ta uyarı uçuşu sırasında uçağı düşürülünce paraşütle atlayan sonrasında Rumlar tarafından yakalanıp, işkenceyle öldürülen şehit Türk pilotudur (1934-1964). Naaşı sonradan Yurda getirilir, İstanbul Edirnekapı Hava Şehitliğine defnedilir.
·CUMA OVASI: Menderes’in eski adıdır. Buraları alan Aydın oğlu Cüneyt Abat’ın adı olan Cumaabat sonraları da Cuma Ovası olmuştur 14 yy.
·ÇAKALBURNU LAGÜNÜ: Bir benzetme olmalı
·ÇANDARLI: Eski adı Pitane idi. 2. Murat ve Fatih döneminin sadrazamı Çandarlı Halil Paşa (15. yy) buradaki köhnemiş kaleyi onarınca halk burayı onun adıyla anmaya başlar. Halil Paşa Ankara Nallıhan Cendere köyündendir. Cendereli Halil Paşa zamanla Çandarlı olmuştur.
·ÇEŞME: Sürekli akan çeşmelerden gelir. Arethousa adlı genç kızın şifalı kaynak suyuna dönüşme efsanesi burada Ilıca’da geçer.
·ÇEŞMEALTI: Eski adı olan Grekçe Ypokremnos “Bayırın altı” demektir. Latince ise Hypokremnos idi. Latince “Hypo-altında+Krene-pınar,çeşme” anlamındadır. Türkçeye çevirilince “Çeşmealtı” olur.
·ÇIFIT ÇARŞISI: Kemeraltı. Aşağılayıcı bir anlamla Yahudi demektir. İçinde her türlü malın olduğu karmakarışık çarşılardır.
·ÇİĞLİ: Eskiden Çiyli denirdi. Bu ad da eski Sillyos yer adından gelmektedir. Grekçe Sillybon-Devedikeni sözcüğünden geliyor olabilir.
.ÇİLİNGİR ÇARŞISI: Kemeraltı. Kilit, anahtar yapanlar
·DARİO MORENO SOK: Asansöre giden, asansör çıkmazının resmi adıdır. Moreno (1921-1968) Ünlü Musevi Türk şarkıcıdır. “Deniz ve Mehtap” en ünlü şarkısıdır. Yurt dışına giderken İstanbul Havaalanında uçağını kaçırınca görevliyle tartışır, yüksek tansiyondan ölür. Maalesef, İsrail’e taşınmış olan annesi cenazesini İsrail’e götürür.
·DEĞİRMENDERE: 12 İon kentinden KOLOPHON buradadır. Antik Çağ’da, çok iyi dokuma dokuyan Arakhne adındaki kızın efsanesi burada geçer. Genç kız Athena tarafından kıskançlıktan örümceğe dönüştürülür. Örümceğin Grekçe adı Arakhne bu efsaneden gelir.
·DİKİLİ: Çok zeytin ağaçlarının dikildiği yer (dikmelik)
·DOĞANBEY: Menderes. Buraları ilk kez alıp Türk toprağı yapan Aydın oğullarından Cüneyt Bey’in oğlu Doğan Bey’den gelmektedir.
·DUMLUPINAR CAD: Bornova: 26 Ağustos’ta başlayan 30 Ağustos’ta Türklerin kesin galibiyeti ile biten, Grek işgalcilere karşı kazanılan Kütahya’daki yerin adıdır.
Selamlar
Celal KÜÇÜK
