PLATON’UN MAĞARA ALEGORİSİ
Hepimiz bir gölgeler dünyasının mahkûmları mıyız?
Celal KÜÇÜK Yazdı
İnsan, gördüğüne mi inanır, yoksa inandığını mı görür? Gerçek dediğimiz şey, gerçekten gördüklerimiz midir, yoksa bize gösterilenlerden ibaret midir?
Binlerce yıl önce yaşamış olan büyük filozof Platon, bu sorulara ışık tutan ve günümüzde de geçerliliğini koruyan çarpıcı bir benzetme ortaya koydu: Mağara Alegorisi…
Platon, bu alegoriyle yalnızca bilgisizliği değil, insanın alışkanlıklarına, önyargılarına ve sorgulamadan kabul ettiği düşüncelere nasıl mahkûm olabildiğini anlatır.
Düşünelim…
Karanlık bir mağaranın derinliklerinde, çocukluklarından beri zincire vurulmuş insanlar yaşadığını varsayalım. Bu insanlar başlarını çeviremez, arkalarına bakamaz ve mağaranın girişinde olup bitenleri göremezler. Yalnızca karşılarındaki duvara yansıyan gölgeleri izleyebilirler.
Mağaranın girişinden geçen insanların, hayvanların ve çeşitli nesnelerin gölgeleri duvara düşmektedir. Mahkûmlar ise hayatları boyunca yalnızca bu gölgeleri gördükleri için onları gerçek dünyanın kendisi sanırlar. Bildikleri, tanıdıkları ve doğru kabul ettikleri her şey, aslında birer yansımadan ibarettir.
Çünkü onların başka bir gerçeklikten haberleri yoktur.
Günlerden bir gün mahkûmlardan biri zincirlerinden kurtulur. Önce gözleri ışığa alışamaz. Mağaranın dışına çıktığında ise daha önce hiç görmediği bir dünyayla karşılaşır. Güneşi, doğayı, insanları ve nesnelerin gerçek hâllerini keşfeder. O güne kadar gerçek sandığı şeylerin yalnızca gölgelerden ibaret olduğunu anlar.
Ancak asıl mesele bundan sonra başlar.
Gerçeği gören bu insan, mağaraya geri dönerek arkadaşlarına gördüklerini anlatmak ister. Onları da zincirlerinden kurtarmaya, karanlığın dışındaki dünyayı göstermeye çalışır. Fakat mahkûmlar ona inanmaz. Hatta anlattıklarını saçma bulur, kendisiyle alay eder ve onu bir deli ya da hayalperest olarak görürler.
Çünkü insan, yıllardır inandığı şeylerin yanlış olabileceğini kabul etmekte zorlanır. Alıştığı karanlık, bilmediği aydınlıktan daha güvenli gelebilir.
Peki, bu mağara yalnızca Platon’un yaşadığı döneme mi aittir?
Elbette hayır!
Bugün de kendi mağaralarımızda yaşamıyor muyuz?
Bize sunulan bilgileri sorgulamadan kabul ediyor, duyduklarımızı araştırmadan doğru sayıyor, başkalarının düşüncelerini kendi düşüncelerimizmiş gibi benimsiyor olabilir miyiz?
Bazen bir gazetenin manşeti, bazen televizyon ekranından duyduğumuz bir yorum, bazen de sosyal medyada karşımıza çıkan bir paylaşım, gerçeğin kendisiymiş gibi zihnimize yerleşiyor. Oysa gördüğümüz her şey gerçek, duyduğumuz her söz doğru değildir.
İnsan, sorgulamadığı sürece başkalarının çizdiği sınırlar içinde yaşamaya mahkûmdur.
İşte burada sürü psikolojisi devreye girer. Çoğunluğun inandığına inanmak, kalabalığın söylediğini tekrar etmek, farklı düşünmekten ve soru sormaktan kaçınmak… Bunların hepsi insanın düşünsel özgürlüğünü kaybetmesine neden olur.
Oysa düşünmek, yalnızca bilgi sahibi olmak değildir. Düşünmek; sorgulamak, karşılaştırmak, araştırmak ve gerektiğinde kendi doğrularını bile yeniden gözden geçirebilmektir.
Gerçeği arayan insan, önüne konulanla yetinmez. Görünenin arkasını merak eder. Kendisine anlatılanı sorgular. Çünkü bilir ki hakikat, her zaman göz önünde olmayabilir.
Platon’un mağara benzetmesinde zincirlerini kıran insan, aslında özgür düşüncenin simgesidir. Filozof ise yalnızca çok şey bilen kişi değil, bilginin peşinden gitme cesaretini gösteren, hakikati arayan ve gördüğü gerçekleri başkalarıyla paylaşmaya çalışan insandır.
Ancak gerçeği görmek kadar, onu anlatabilmek de cesaret ister.
Nitekim Platon’un bu alegorisi, hocası Sokrates’in yaşamıyla da anlamlı bir bağ kurar. Sokrates, insanları sorgulamaya, bildiklerini yeniden düşünmeye ve hakikatin peşinden gitmeye çağırmış; ancak düşünceleri ve öğretileri nedeniyle yargılanarak ölüme mahkûm edilmiştir.
Bu yönüyle mağara alegorisi, yalnızca bilgisizliğin değil, gerçeği anlatan insanla gerçeği duymak istemeyen toplum arasındaki çatışmanın da güçlü bir anlatımıdır.
Gerçeği aramamak, insanın kendisine yapabileceği en büyük haksızlıklardan biridir.
Çünkü insanı özgürleştiren şey, başkalarının düşüncelerini tekrar etmek değil, kendi aklıyla düşünebilmektir. Herkesin aynı yöne baktığı bir dünyada farklı bir yöne bakabilmek, herkesin kabul ettiğini sorgulayabilmek ve gerektiğinde yalnız kalmayı göze alabilmek gerçek cesarettir.
Belki de asıl sorunumuz, mağaranın karanlığında yaşamamız değil; karanlığı aydınlık sanmamızdır.
Ve şimdi kendimize şu soruyu sormalıyız:
Biz gerçekten gerçeği mi görüyoruz, yoksa yıllardır bize gösterilen gölgeleri gerçek sanarak yaşamaya devam mı ediyoruz?
Unutmayalım; zincirlerimizi kırmadan, başımızı çevirip başka bir yöne bakmadan ve sorgulamadan özgürleşemeyiz.
Çünkü bazen insanın en büyük esareti, farkında bile olmadığı esarettir.
