OTORİTER REJİMLERE DAİR HER ŞEY – 1
OTORİTERLİK NEDİR?
TEMEL ERSOY Emekli Deniz Albay
Bugüntoplamaltıbölümhâlindesizlerle“otoriteryanizm”eilişkinherşeyielealacağımızbiryazıdizisinebaşlıyoruz.DiziyihazırlarkenJamesLoxton’un Authoritarianism başlıklı kitabından asıl kaynak olarak yararlandım.
2024 basımlı Authoritarianism: A Very Short Introduction kitabı, askerî, tek partili veya tek adamlı demokratik olmayan siyasi rejimler hakkında rehber niteliğinde. Kitap, Afrika, Asya, Avrupa, Latin Amerika ve Orta Doğu’dan küresel örnekler sunuyor. Bu tür rejimlerin darbelerle veya demokratik çöküşle nasıl ortaya çıktığını, iktidarda nasıl kaldıklarını ve hangi koşullarda demokrasiye yol verdiklerini keşfedeceksiniz.
Kitabın yazarı James Loxton, Latin Amerika siyasal sistemleri konusunda özellikle uzmanlaşmış bir siyaset bilimci ve otoriterlik, demokratikleşme ve karşılaştırmalı siyaset konularında çalışıyor. Araştırmaları, otoriter rejimlerin nasıl ortaya çıktığını, sürdüğünü ve demokrasiye nasıl geçiş yaptığını, ayrıca bu rejimlerin sonraki demokratik yönetimler üzerinde bıraktığı kalıcı etkileri inceliyor.
O hâlde kolları sıvayalım ve başlayalım.
OTORİTER REJİMLER NEDİR?
Karl Marx, 1848 yılında “Avrupa’da bir hayalet dolaşıyor” diye yazdığında, eski düzeni tehdit eden devrimci bir güç olarak komünizmin gelişini ilan ediyordu. Bugün ise dünyada başka bir hayalet, otoriterlik, dolaşıyor.
Uyarı işaretleri her yerde karşımıza çıkıyor. Donald Trump’ın 2016 yılında seçilmesi ve 6 Ocak 2021’de ABD Kongre Binası’nın basılması, Amerikan demokrasisinin otoriter yönetime doğru kayıyor olabileceğini düşündürdü. Bu arada Macaristan’da Viktor Orbán, yargı bağımsızlığını ve basın özgürlüğünü sistematik biçimde ortadan kaldırarak komünizm sonrası demokrasiyi kendi deyimiyle “liberal olmayan bir devlete” dönüştürdü. Son olarak Vladimir Putin yönetimindeki Rusya, kusurlu bir demokrasiden tam anlamıyla otoriter bir rejime evrildi. Bu dönüşüm, muhalefet liderlerinin hapsedilmesi ve 2022’de Ukrayna’ya yönelik geniş çaplı işgalle belirginleşti.
Peki otoriterlik tam olarak nedir? Onu demokrasiden nasıl ayırt edebiliriz? Bazı otoriter rejimler iktidarlarını sağlamlaştırırken diğerleri neden çöker? Bu soruların yanıtları bugün her zamankinden daha fazla önem taşıyor. Bu kısa incelemede bu soruları birlikte ele alacağız. Başlayalım.
OTORİTERLİK NEDİR?
Hikâyemiz, İspanya’da Franco diktatörlüğü üzerine uzun yıllar çalışmış İspanyol siyaset bilimci Juan J. Linz ile başlıyor. Linz’in çalışmaları, günümüzde otoriterliği nasıl düşündüğümüzün temelini oluşturdu.
Linz, otoriter rejimlerin temel özelliklerini şöyle belirliyor:
İlk olarak, sınırlı siyasi çoğulculuk söz konusudur. Yani yalnızca dar bir siyasi görüş ve parti yelpazesinin var olmasına izin verilir.
İkinci özellik, vatandaşların siyasetten uzaklaştırılmasıdır. Rejim, kitlesel siyasi katılımı aktif biçimde caydırır ve insanları siyasi açıdan edilgen tutmaya çalışır.
Üçüncü özellik ise yol gösterici bir ideolojinin bulunmamasıdır. Liderler, büyük bir dünya görüşünü hayata geçirmekten çok iktidarlarını korumakla ilgilenirler.
Linz, otoriterlik ile totalitarizm arasında da kesin bir ayrım yapıyor. Franco gibi otoriter bir yönetici, İspanyollar siyasetin dışında kaldığı sürece mevcut durumdan memnundu. Hitler veya Stalin gibi totaliter liderler ise bundan çok farklı bir şey talep ediyordu: Toplumun, kendi ideolojik vizyonları doğrultusunda yeniden şekillendirilmesine coşkulu ve aktif biçimde katılmasını istiyorlardı.
Günümüzde otoriterlik tanımı daha esnek hâle gelmiş, ancak aynı zamanda kesinliğini de bir ölçüde kaybetmiştir.
Otoriterlik artık, orta derecede baskıcı olanlardan son derece acımasız ve denetleyici olanlara kadar, demokratik hesap verebilirlik ve hukukun üstünlüğünden temelde yoksun bütün sistemleri kapsayan geniş bir kategori olarak kullanılmaktadır.
Bu değişimin nedenlerinden biri, totalitarizmin dünya sahnesinden büyük ölçüde çekilmiş olmasıdır. Kuzey Kore, bugün gerçekten totaliter olarak nitelendirilebilecek belki de tek rejimdir.
Buna karşılık demokrasi, tarihte daha önce hiç olmadığı kadar yaygınlaşmıştır. Dolayısıyla demokrasileri diğer bütün sistemlerden ayıracak bir kavrama pratik bir ihtiyaç doğmuştur. Otoriterlik bu kavram hâline gelmiştir.
Bu nedenle otoriter rejimler, demokratik olmayan rejimlerdir.
Ancak işin karmaşıklaştığı nokta şudur: Bu rejimlerin birçoğu demokratik görünmek için büyük çaba harcar. Seçimler düzenler, anayasalar hazırlar ve parlamentolar kurarlar. Putin’in Rusya’sı veya Eritre buna örnek gösterilebilir.
Peki demokratik bir görünümün arkasına saklanan otoriterliği nasıl tespit edebiliriz? Sonuçta yalnızca seçim yapılması hiçbir şeyi kanıtlamaz.
İşte bu noktada siyaset bilimci Robert Dahl’ın geliştirdiği yararlı bir çerçeve karşımıza çıkar.
Dahl’a göre gerçek demokrasiler iki temel ilkeye dayanır: Kamusal rekabet ve kapsayıcılık.
Kamusal rekabet, vatandaşların muhalefet partileri, özgür medya ve açık tartışmalar aracılığıyla iktidar için gerçekten rekabet edebilmesi anlamına gelir.
Kapsayıcılık ise bütün yetişkin vatandaşların oy kullanma ve sivil katılım yoluyla bu rekabete katılabilme imkânına sahip olmasıdır.
Bu iki ölçüt, gerçek bir demokrasi ile demokratik bir dilin arkasına gizlenmiş otoriter sistem arasındaki farkı çok daha açık biçimde görmemizi sağlar.
Örneğin Singapur’u ele alalım.
Ülkede düzenli seçimler yapılmasına rağmen bağımsızlıktan bu yana aynı parti siyasete hâkim olmuştur. Muhalefet önemli kısıtlamalarla karşı karşıyadır ve medya sıkı biçimde denetlenmektedir.
Refah ve istikrar düzeyine rağmen Singapur, gerçek anlamda kamusal siyasi rekabetten yoksundur. Bu tanıma göre demokratik değil, otoriter bir sistemdir.
Bu örnek, açık ve net ölçütlere sahip olmanın neden önemli olduğunu gösterir. Çünkü seçim gibi yüzeysel göstergeler, iktidarın gerçekte nasıl işlediğine daha yakından bakılmadığında yanıltıcı olabilir.
Bir sonraki yazımızda otoriterliğin üç türünü ele alacağız.
