Türkiye ve İspanya’da Zeytincilik
Geçtiğimiz hafta İspanya’da bulunduk ve zeytin üretimi konusunda gözlem ve karşılaştırma yaparak iki ülke arasındaki farkları gözler önüne serelim dedik.
Akdeniz havzasının en karakteristik tarımsal ürünlerinden biri olan zeytin, yalnızca ekonomik bir değer değil; aynı zamanda kültürel, tarihsel ve stratejik bir üründür. Bu bağlamda Türkiye ve İspanya, dünya zeytin ve zeytinyağı sektörünün en önemli iki üretici ülkesidir. Her iki ülke de uygun iklim koşulları, geniş üretim alanları ve köklü tarım kültürü sayesinde küresel pazarda belirleyici aktörlerdir. Ancak üretim modeli, verimlilik, teknoloji kullanımı, devlet destekleri ve ihracat stratejileri açısından iki ülke arasında ciddi farklılıklar bulunmaktadır.
Her ne kadar kıyı kentlerinde yapılan zeytin katliamları tüm hızıyla devam etse de, Türkiye’de günümüz itibarıyla 200 milyondan fazla zeytin ağacı bulunmaktadır. Bunun yaklaşık 170 milyondan fazlasını meyve veren ağaçlar oluşmaktadır.
İspanya ise halen dünyanın en büyük zeytin ve zeytinyağı üreticisidir. Ülkede yaklaşık 340 milyonun üzerinde zeytin ağacı bulunduğu tahmin edilmektedir. Özellikle Endülüs bölgesi, tek başına dünya zeytinyağı üretiminin önemli bölümünü karşılayabilecek kapasiteye sahiptir. İspanya’nın yıllık zeytinyağı üretimi iklim koşullarına bağlı olarak değişmekle birlikte çoğu sezonda 1,2–1,7 milyon ton bandında gerçekleşmektedir. Türkiye’de ise yaklaşık 500 bin tonluk zeytinyağı üretimi gerçekleştirilmektedir.
Türkiye’de üretim daha çok Ege, Marmara ve Akdeniz bölgelerinde yoğunlaşırken; İspanya’da Endülüs, Jaén ve Córdoba bölgeleri sektörün merkezi durumundadır. Türkiye’de ağaç sayısı hızla artsa da ağaç başına verim halen İspanya’nın çok gerisindedir. İki ülke arasındaki en temel fark üretim organizasyonu ve teknolojik altyapıda görülmektedir.
Türkiye’de zeytin üretimi büyük ölçüde küçük ve orta ölçekli aile işletmeleri tarafından yapılmaktadır. Parsellerin bölünmüş olması, mekanizasyon kullanımını sınırlamaktadır. Hasat işlemleri birçok bölgede halen geleneksel yöntemlerle gerçekleştirilmektedir. Özellikle sırıkla hasat yöntemi bazı bölgelerde devam etmektedir. Bu durum kalite kaybına ve işçilik maliyetlerinin yükselmesine neden olmaktadır.
İspanya’da ise sektör çok daha endüstriyel bir yapıya sahiptir. Süper yoğun dikim sistemleri, mekanik hasat makineleri, dijital tarım uygulamaları ve sulama optimizasyonu yaygın biçimde kullanılmaktadır. Özellikle Jaén bölgesinde binlerce hektarlık modern plantasyonlar bulunmaktadır.
İspanyol üreticiler: mekanik hasat, uydu destekli tarım, sensör tabanlı sulama, kooperatif merkezli işleme sistemi, izlenebilir kalite standardı konularında dünyanın en gelişmiş örneklerinden birini oluşturmaktadır. Bu nedenle İspanya’da hektar başına verim ve işçilik verimliliği Türkiye’den çok daha yüksektir.
İspanya’da ağaç sayısındaki büyüme, modern tesis yatırımları, yeni dikim alanları, ihracata yönelik üretim stratejileri ve devlet teşvikleri üretimi giderek artırmaktadır. Ancak İspanya yalnızca miktarda değil, marka gücü ve küresel ticaret organizasyonunda da liderdir. İspanyol firmaları dünya perakende zincirlerinde güçlü markalar oluşturmuş; katma değerli ihracatta önemli avantaj elde etmiştir.
Türkiye’de ise halen dökme zeytinyağı ihracatı önemli yer tutmaktadır. Bu durum birim ihracat gelirini azaltmaktadır. Son yıllarda coğrafi işaretli ve premium segment üretim artsa da marka bilinirliği açısından İspanya’nın çok gerisinde kalınmaktadır.
Ülkemizde zeytinciliğe verilen destekler çoğu zaman üretim artışına odaklanmış; verimlilik, markalaşma ve küresel pazarlama boyutu ikinci planda kalmıştır. Ayrıca, tarımsal planlamanın yetersizliği, girdi maliyetlerindeki yükseliş, sulama sorunları, iklim riskleri, küçük işletme yapısı, tarımsal mekanizasyon sorunları gibi spesifik etkenler Türkiye’nin rekabet gücünü sınırlandırmaktadır.
İspanya ise Avrupa Birliği Ortak Tarım Politikası’nın avantajlarından yoğun biçimde yararlanmaktadır. Çiftçiler: doğrudan gelir desteği, çevre dostu üretim primi, sulama altyapı hibeleri, dijitalleşme teşvikleri, kooperatif destekleri gibi kapsamlı finansal araçlara erişebilmektedir.
İspanya’nın başarısındaki temel unsur yalnızca destek miktarı değil; bu desteklerin verimlilik, teknoloji ve ihracat kapasitesine yönlendirilmesidir. İspanya küresel zeytinyağı ihracatında tartışmasız lider konumdadır. Özellikle Avrupa Birliği, ABD ve Asya pazarlarında güçlü dağıtım ağlarına sahiptir.
Türkiye, zeytin ağacı sayısı ve üretim miktarı bakımından son yıllarda çok önemli bir gelişim gösterse de yeterli değildir. Bunun aşılması için zeytin üretiminin desteklenmesi, katma değer yaratacak son ürünlerin üretimine ağırlık verilmesi ve zeytin alanlarının yapılaşma, enerji ve madencilik baskısından kurtarılması gereklidir. Teknoloji kullanımında, verimlilikte, markalaşmada, kooperatifleşmede, küresel pazarlamada, marka geliştirmede, su yönetiminde ve ürün çeşitliliğinde araştırma ve destekleme gereklidir.
Elimizdeki değeri daha da artırmak için destekleme, koruma, eğitim, üretim disiplini ve Ar-ge konusunda daha çok yol almalıyız. Yoksa, “Zeytin ağacını seviyoruz, zeytin kutsal ağaçtır” diyerek sadece kendimizi avuturuz.
“Ölümsüz ağaç diye bir ağaç varsa o da zeytindir.” (Homeros)
