Üçüncü İskele Değil, Asıl Mesele: Kuşadası Limanı Kimin?

EGEDEN MEDYA HABER GENEL YAYIN YÖNETMENİ EKREM ÖRSOĞLU YAZISI

Kuşadası yine limanını tartışıyor. Bu kez gündemde üçüncü iskele ve kapasite artışı var. ÇED toplantısında çevreden trafiğe, denizden kent siluetine kadar pek çok soru soruldu. Ancak asıl soruya hâlâ yeterince yaklaşılmadı:

Kuşadası’nın ortak değeri olan limanın özelleştirilmesiyle başlayan süreç, bugün kimin yararına ve hangi kamu yararı anlayışıyla sürdürülüyor?

Mustafa Saraç’ın yıllara dayanan kent hafızasıyla yeniden gündeme taşıdığı eski tartışmalar, Dr. Ali Alkış’ın yıllar önceki hukuki itirazları ve bugün yapılan ÇED toplantısı aynı noktada birleşiyor.

Kuşadası Kent Konseyi’nin hazırladığı 10 soru önemli; ancak bence yetersiz. Çünkü mesele yalnızca “üçüncü iskele çevreyi nasıl etkileyecek?” sorusu değildir.

Asıl soru şudur: Kamuya ait bir değer özel sermayenin kullanımına bırakıldığında, kamu yararının sınırı nerede başlayıp nerede bitmektedir?

Üçüncü iskeleyi konuşuyoruz.

Oysa belki de önce şunu konuşmalıyız:

Kuşadası Limanı gerçekten kimin?

Üçüncü İskeleye Değil, Asıl Meseleye Bakalım: Kuşadası Limanı Kimin?

Kuşadası yine limanını konuşuyor.

Bu kez gündem üçüncü iskele…

Dün gerçekleştirilen ÇED toplantısında çevre, deniz, kıyı, Güvercinada silüeti, trafik, gemi yoğunluğu ve kentin geleceği üzerine çok sayıda söz söylendi.

Bunların hepsi önemlidir.

Ama bütün bu tartışmaların ortasında benim aklıma başka bir soru geliyor:

Biz gerçekten üçüncü iskeleyi mi tartışıyoruz, yoksa yıllardır tartışmamız gereken asıl meseleden yine mi uzaklaşıyoruz?

Çünkü Kuşadası Limanı meselesinde üçüncü iskele, buzdağının yalnızca görünen kısmıdır.

Asıl mesele çok daha derindedir:

Kamuya ait bir kıyı ve liman alanının özelleştirilmesi, işletme hakkının özel sermayeye devredilmesi ve bundan sonra yapılacak her yeni yatırımın hangi kamu yararı anlayışıyla değerlendirileceği…

İşte benim için ÇED toplantısının asıl sorusu budur.

Mustafa Saraç’ın hatırlattığı geçmiş neden önemli?

Bu tartışmayı bugün yeniden gündeme getiren isimlerden biri Mustafa Saraç.

Saraç’ın paylaşımı, yalnızca dünkü toplantıya ilişkin bir değerlendirme değil.

Aynı zamanda Kuşadası Limanı’nın geçmişten bugüne geçirdiği dönüşümün hatırlatılması.

Mustafa Saraç’ı bu nedenle yalnızca bir yorumcu olarak görmemek gerekir.

O, bu kentin yakın tarihini bilen, yaşananları izlemiş, liman tartışmalarının eski dönemlerine tanıklık etmiş bir kent hafızasıdır.

Bugün onun aktardığı eski ÇED toplantısında Dr. Ali Alkış’ın yaptığı konuşmanın yeniden hatırlanması da bu açıdan anlamlıdır.

Alkış’ın yıllar önce ortaya koyduğu temel itiraz, limanın işletilmesinin hukuki boyutuna ilişkindi.

Bu sözleri bugün aynen tekrarlamak kadar önemli olan başka bir şey var:

Aradan geçen yıllarda o hukuki tartışmanın nereye geldiğini, hangi kararların alındığını ve bugün limanın hangi hukuki statüyle işletildiğini yeniden sormak.

Çünkü kentlerin hafızası silinirse, her proje sanki ilk kez önümüze gelmiş gibi değerlendirilir.

Oysa Kuşadası Limanı’nın bir geçmişi var.

Ve o geçmişte mahkeme kararları da var.

Özelleştirme tartışmaları da var.

İmar planlarıyla ilgili yargı süreçleri de var.

Kamu yararı tartışmaları da var.

Dolayısıyla bugün üçüncü iskeleyi değerlendirirken 2003’ten sonrasını unutmak mümkün değildir.

Kent Konseyi’nin 10 sorusu Doğru ama eksik

Kuşadası Kent Konseyi’nin hazırladığı ve kamuoyuna yönelttiği 10 soruyu da bu çerçevede değerlendirmek gerekiyor.

Soruların önemli bir bölümü çevresel etkiler, trafik, altyapı, kapasite ve kent yaşamı açısından elbette değerlidir.

Ancak burada ciddi bir eksiklik görüyorum:

Sorular, projenin “ne yapacağına” odaklanırken, “hangi hukuki ve kamusal zeminde yapıldığı” sorusuna yeterince yaklaşmıyor.

Oysa asıl soru tam burada başlıyor.

Bir ÇED sürecinde;

Deniz ne kadar taranacak?

Kaç gemi gelecek?

Trafik nasıl olacak?

Çevre nasıl etkilenecek?

Güvercinada’nın silüeti bozulacak mı?

gibi sorular sorulmalıdır.

Ama bunların yanında çok daha temel sorular da sorulmalıdır.

Limanın işletme hakkının hukuki dayanağı nedir?

Geçmişte verilmiş yargı kararlarının bugünkü statüsü nedir?

Kamuya ait bir kıyı alanında özel işletmenin yatırım sınırları nerede başlıyor, nerede bitiyor?

Üçüncü iskele yapılırsa bundan elde edilecek ekonomik faydanın ne kadarı Kuşadası’nda kalacak?

Kamu yararı ile özel şirketin ticari yararı arasında nasıl bir denge kurulacak?

Ve en önemlisi:

Kuşadası halkının bu liman üzerindeki söz ve karar hakkı nedir?

İşte Kent Konseyi’nin 10 sorusunun yanına, hatta önüne koymamız gereken sorular bunlardır.

Çünkü bir binanın çevreye etkisini ölçmek başka şeydir;

o binanın neden, kimin yararına ve hangi hukuki zeminde yapıldığını sorgulamak başka şeydir.

ÇED, özelleştirmenin kendisini sorgulamazsa eksik kalır

ÇED mekanizmasının amacı çevresel etkileri değerlendirmektir.

Fakat kent açısından mesele yalnızca çevre değildir.

Çevre hakkı ile kent hakkı, kamu yararı ile ekonomik çıkar, kıyıların korunması ile ticari kullanım arasında doğrudan bir ilişki vardır.

Bir proje teknik olarak çevresel bazı önlemler alıyor olabilir.

Ama şu soru yine de ortada durur:

Bu proje kamu yararına mı, yoksa özel sermayenin yatırım ve gelir kapasitesini artırmaya mı hizmet ediyor?

Bu soruyu sormadan yapılan her değerlendirme eksik kalacaktır.

Çünkü sermaye açısından limanın anlamı bellidir:

Daha fazla gemi.

Daha fazla yolcu.

Daha fazla ticari hareket.

Daha fazla gelir.

Bunun ekonomik karşılığı vardır.

Ancak kent açısından aynı tablonun karşılığı farklı olabilir:

Daha fazla trafik.

Daha fazla yoğunluk.

Daha fazla altyapı ihtiyacı.

Daha fazla kıyı baskısı.

Daha fazla kamusal alan kullanımı.

Ve bütün bunların sosyal ve çevresel maliyeti…

İşte burada “kazanç kimin, maliyet kimin?” sorusu ortaya çıkar.

Kamu malı neden yalnızca şirketin bilançosuyla ölçülüyor?

Türkiye’deki özelleştirme anlayışının en büyük problemlerinden biri, kamu varlıklarının ekonomik değerinin çoğu zaman toplumsal değerinden koparılmasıdır.

Bir liman yalnızca bir liman değildir.

Bir kıyı yalnızca metrekare değildir.

Bir meydan yalnızca boş alandan ibaret değildir.

Bir kent merkezi yalnızca ticari potansiyel değildir.

Bunların tamamı toplumun ortak yaşam alanlarıdır.

Özelleştirme yapıldığında mülkiyetin bütün unsurları özel sektöre geçmese bile, kamusal kullanım ve karar verme alanı fiilen daralabilir.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta budur.

Çünkü özel şirketin temel amacı kâr etmek ve yatırımının karşılığını almaktır.

Bu, şirket açısından gayet normaldir.

Ama devletin ve yerel yönetimlerin görevi şirketin kârını maksimize etmek değildir.

Onların görevi kamusal yararı korumaktır.

İşte çatışma burada başlar.

“Turizm olmadan Kuşadası olmaz” doğru; ama tek başına yeterli değil

Limanı savunanların en güçlü argümanlarından biri kuşkusuz turizmdir.

Kuşadası bir turizm kentidir.

Kruvaziyer turizmi kent ekonomisine katkı sağlar.

Bunu inkâr etmek mümkün değildir.

Nitekim Ege Port’un kendi verilerine göre liman 2025 sezonunu 617 kruvaziyer seferi ve yaklaşık 995 bin yolcuyla tamamlamıştır.

Fakat burada kritik bir ayrım yapmak gerekiyor:

Turizmin varlığı ile turizm modelinin nasıl olması gerektiği aynı şey değildir.

Bir turizm kentinin daha fazla gemi alması otomatik olarak daha fazla refah anlamına gelmez.

Asıl soru şudur:

Gelen turistin yarattığı ekonomik değer kentte ne kadar kalıyor?

Kuşadası esnafı ne kazanıyor?

Kent bütçesi ne kazanıyor?

Yerel işletmeler ne kazanıyor?

Buna karşılık kentin altyapısı ne kadar yük taşıyor?

Trafik ne kadar artıyor?

Kıyı alanları ne kadar kullanılıyor?

Kentin doğal ve kültürel dokusu bundan ne kadar etkileniyor?

Bunların tamamı birlikte hesaplanmalıdır.

Aksi halde “turizm” kelimesi, her türlü yatırımın üzerinde tartışılmaz bir gerekçeye dönüşür.

Oysa turizm de sorgulanabilir.

Turizm yatırımı da kamu yararı açısından denetlenebilir.

Siyasetin de sorumluluğu var

Dünkü toplantıya ilişkin tartışmalarda siyasi aktörlerin tutumu da ayrıca değerlendirilmelidir.

Bir siyasi parti veya yerel yönetici ÇED toplantısında konuşabilir.

Çevre sorunlarından söz edebilir.

Trafikten söz edebilir.

Kent yaşamından söz edebilir.

Ama eğer meselenin hukuki ve mülkiyet boyutuna dokunmuyorsa, tartışmanın en önemli katmanlarından biri yine dışarıda kalır.

Çünkü Kuşadası’nın ihtiyacı yalnızca “üçüncü iskeleye karşıyız” diyen siyaset değildir.

Kuşadası’nın ihtiyacı:

“Bu limanın hukuki statüsünü ortaya koyun.”

“Geçmiş yargı kararlarını açıklayın.”

“Kamu yararı hesabını ortaya koyun.”

“Bu yatırımın ekonomik getirisi ile sosyal ve çevresel maliyetini karşılaştırın.”

diyebilen bir siyasettir.

Artık başka sorular sormalıyız

Bence Kuşadası’nın önünde şimdi yeni bir soru listesi olmalı.

ÇED toplantısında konuşulan 10 soruya ilave olarak şu sorular kamuoyunun önüne konulmalıdır:

1. Kuşadası Limanı’nın bugünkü işletme hakkının bütün hukuki dayanakları nelerdir?

2. Geçmişte liman özelleştirmesiyle ilgili verilmiş mahkeme kararlarının bugünkü hukuki sonuçları nelerdir?

3. Üçüncü iskelenin yapılması kamu yararı açısından hangi somut gerekçeye dayanmaktadır?

4. Projenin toplam ekonomik getirisi kime, ne ölçüde sağlanacaktır?

5. Kuşadası Belediyesi ve Kuşadası halkının bu ekonomik değer zincirindeki payı nedir?

6. Limanın büyümesinin kent altyapısına getireceği yükün maliyetini kim karşılayacaktır?

7. Trafik, otopark, atık, su, kanalizasyon ve diğer altyapı ihtiyaçlarının finansmanı nasıl yapılacaktır?

8. Üçüncü iskele ile birlikte kıyı kullanımının kamusal niteliğinde nasıl bir değişiklik meydana gelecektir?

9. Liman işletmesinin büyümesi ile Kuşadası’nın sürdürülebilir turizm hedefleri arasında nasıl bir denge kurulacaktır?

10. Ve nihayet: Kuşadası halkının bu limanın geleceğine ilişkin karar mekanizmasındaki gerçek söz hakkı nedir?

İşte bunlar sorulmadan üçüncü iskele tartışması eksik kalacaktır.

Mesele EgePort’tan da büyüktür

Burada yanlış anlaşılmaması gereken bir nokta var.

Mesele yalnızca EgePort değildir.

EgePort, daha büyük bir ekonomik modelin Kuşadası’ndaki karşılığıdır.

Asıl tartışmamız gereken;

kamusal varlıkların özelleştirilmesi,

kıyıların ekonomik kullanımının genişlemesi,

kentlerin sermayenin yatırım ihtiyaçlarına göre şekillenmesi

ve bütün bunların karşısında kamusal yararın nasıl korunacağıdır.

Bu nedenle EgePort meselesini yalnızca “şirket karşıtlığı” olarak okumak da doğru değildir.

Mesele şirket düşmanlığı değildir.

Mesele, kamu yararının sermaye yararından üstün tutulmasıdır.

Çünkü özel şirketin kâr etmesine karşı çıkmak başka şeydir;

kamusal bir varlığın kullanımında kamu yararının öncelikli olmasını istemek başka şeydir.

Mustafa Saraç’ın yıllar öncesinden bugüne taşıdığı hafıza bize önemli bir şey söylüyor:

Bugünü anlamak için geçmişi bilmek zorundayız.

Dr. Ali Alkış’ın yıllar önce yaptığı hukuki itirazı yeniden hatırlamak da bu yüzden değerlidir.

Kuşadası Kent Konseyi’nin 10 sorusunu tartışmak da bu yüzden gereklidir.

Ancak o 10 soru başlangıç olmalıdır.

Son nokta değil.

Çünkü Kuşadası’nın meselesi yalnızca üçüncü iskelenin yapılıp yapılmayacağı değildir.

Asıl mesele;

kıyının nasıl kullanılacağı,

kamusal değerin nasıl korunacağı,

özel sermayenin sınırlarının nerede çizileceği

ve

Kuşadası’nın kendi geleceği üzerinde ne kadar söz sahibi olacağıdır.

Bugün üçüncü iskeleyi konuşuyoruz.

Yarın başka bir proje gelecek.

Sonra başka bir yatırım…

Başka bir kıyı düzenlemesi…

Başka bir imar planı…

Eğer her defasında yalnızca projenin kendisine itiraz edersek, sistemin kendisini tartışmamış oluruz.

Oysa artık daha temel bir soru sormanın zamanı gelmiştir:

Kuşadası’nın kıyıları yatırımcıların mı, Kuşadası halkının mı?

Ve belki de bu sorunun devamı daha da önemlidir:

Kamuya ait olan bir değer, özel sermayeye devredildiğinde kamu yararı nasıl korunacaktır?

İşte asıl ÇED burada başlamalıdır.

Çünkü mesele üçüncü iskele değil; mesele Kuşadası’nın geleceğidir.